Aukanætur

Aukanætur hefjast með miðvikudegi í 13. viku sumars á bilinu 18. til 24. júlí.

Þær eru fjórir og er þeim skotið inn í sumarmisseri á eftir sólmánuði og undan heyönnum til að fá samræmi milli mánaðatalsins og viknatalsins í árinu því vetrarmisseri er talið í mánuðum en sumarmisseri í vikum.

Hvort misseri er talið í sex 30 daga mánuðum samtals 12 mánuðir eða 360 dagar. Til þess að þessi aðferð við tímatalsreikning misseristalsins gangi upp og réttari dagafjöldi sé í árinu vantar 5 daga upp á.

Eru það þessar fjórar aukanætur og draga þær nafn sitt af því, auk veturnótta í lok sumars og urðu þá þessi tvö misseri samtals 365 dagar þrátt fyrir að allir mánuðirnir væru hafðir jafn langir taldir í dögum því þessir innskotsdagar tilheyrðu ekki neinum mánuði.

Á móti eru því nokkrar vikur ekki 7 daga vikur til þess að mánaða og vikutalið stemmi við það að sumarmisseri hefjist ætíð á fimmtudegi en vetrarmisseri á laugardegi.

Líku er farið með aukanætur og vetrarnætur, sem skotið er inn á milli sumar- og vetrarmisseris eftir haustmánuð síðasta mánaðar sumars og gormánaðar fyrsta mánaðar vetrarmisseris að þessir dagar tilheyra ekki neinum mánuði misseristalsins svo engin þeirra verði lengri en 30 dagar en þar sem misseristalið er bæði mánaðar og vikutal eru þessar tvær vikur því ekki jafn langar og venjulegar 7 daga vikur.

Tímatalsreikningur Íslenska misseristalsins

Samtals eru vikur misseristalsins 52. Allar sumarvikur byrja á fimmtudegi en vetrarvikur á laugardegi. Því er síðasta vika vetrar aðeins 5 dagar þar sem hún byrjar á laugardegi en endar á miðvikudegi þar sem sumarmisserið hefst ætíð á fimmtudegi og kallast sú vika sumarmál. Á móti hefur síðasta sumarvikan sem inniheldur veturnæturnar tvær í kaupbæti og er því 9 dagar.

Þetta gerir það að verkum að misserin eru ekki nákvæmlega jafn löng talin í dögum og vikum þótt þau séu jafn löng talið í mánuðum. Þannig er sumarið talið 27 vikur þau ár sem hafa sumarauka en 26 vikur annars. Í lok sumars bætast svo veturnætur við og verður sumarið því alls 26 vikur (27 þegar sumarauki er) og tveir dagar. Þar sem allar vikur sumars hefjast á fimmtudegi en vetrarvikurnar á laugardegi verður veturinn styttri en sumarið eða 25 vikur og 5 dagar.

Þótt bæði aukanætur og veturnætur ásamt tólf 30 daga mánuðum Íslenska misseristalsins nái því að hafa ætíð þann sama dagafjölda í árinu þá var ekki búið að finna upp hlaupársregluna þegar misseristalið var í þróun og því varð smámsaman til skekkja með hverju árinu sem leið.

Sumarauki

Reyndar voru nokkrar aðferðir við að leiðrétta þessa skekkju og tókst það smámsaman með þeirri aðferð að skjóta með nokkra ára millibili á eftir aukanóttum einni auka viku svo að miðsumar og þar með næsta sumarkoma níu mánuðum síðar verður viku seinna en annars hefði orðið. Kallast sú vika sumarauki en einnig verið nefnd lagningarvika, viðlagning eða viðurlag.

Þau ár sem sumarauka eru bætt inn í misseristalið eru ýmist á 5 eða 6 ára fresti en örsjaldan 7 eða aðeins á 400 ára fresti. En með svo nákvæmum útreikningi er talið að Íslenska misseristalið hafi að öllum líkindum verið það tímatal á 12. öld sem var hvað næst réttu sólári af þeim tímatölum sem við líði voru á þeim tíma. Má það teljast vel af sér vikið þar sem rétt sólár er 365,242190419…  dagar og því þurfti heilmikið til til þess að setja saman útreikning sem næði því að vera sem allra næst réttu sólári. Þar kemur inn það sem kallað er rím og var almennt reiknað með því að telja eftir kúnstarinnar reglum á fingrum sér og því almennt kallað fingrarím.

Orðið rím þýðir almanak eða hverskonar tímareikningur enda eru til margar útgáfur þess. Það er sérútgáfa til þess að reikna út hvenær páskar eru, hvaða vika er og fleiri útreikninga sem fólk þarf til að vita hvað hvaða dagur er eða hvenær ákveðnir dagar bera upp og langt eða skammt er til þeirra.

Tímatalsbreytingin á 1700

Með kristnitökunni kom kirkjan með til landsins Júlíanska tímatalið einnig kallað gamli stíll enda var það hið almenna tímatal þess tíma í Evrópu. Var það þó til að byrja með og framan af öldum nær eingöngu notað sem kirkjudagatal því Íslendingar héldu áfram að nota misseristalið enda endurspeglaði það búskaparhætti og tíðarfar landsins og voru þessi tvö tímatöl notuð samhliða en til sitthvors brúks.

Smámsaman runnu þau þó að miklu leyti saman þó með þeim hætti sem við þekkjum í dag að með föstu vikutali hnikuðust mánuðir og fastir dagar misseristalsins til og því bera þeir ekki alltaf upp á sama mánaðardag frá ári til árs en ævinlega þó upp á sama vikudag.

Til dæmis er sumardagurinn fyrsti sem við höldum ennþá upp á sem upphaf sumars rétt eins og ævinlega hefur verið gert samkvæmt misseristalinu ætíð á fimmtudegi eins og allir mánuðir sumarmisseris en dagsetningin flöktir til og getur sumardagurinn fyrsti því lent á 19. til 25. apríl en hann er þó alltaf fyrsta fimmtudag eftir 18. apríl.

Með Júlíanska tímatalinu var árið ákvarðað sem 365 dagar og fjórða hvert ár skyldi vera hlaupár þar sem einum degi væri bætt við. Tímatalið var í notkun fram á 20. öld í mörgum löndum og er enn notað af ýmsum kirkjudeildum Rétttrúnaðarkirkjunnar. Það var þó gallað að því leyti að of mörgum dögum var bætt við með hlaupárunum þannig að tímatalið skekktist með tímanum frá raunverulegum árstíðum um 11 mínútur á hverju ári. Sagt er að Júlíus Caesar sem kom tímatalinu á og er við hann kennt hafi vitað af þessu misræmi en ekki fundist það vera nógu merkilegt til að spá mikið í það.

Gregoríska tímatalið eða nýi stíll var kynnt til sögunnar á 16. öld til þess að lagfæra misræmið og var þá miðað við vorjafndægur. Hlaupárum var fækkað þannig að aldamótaár sem deilanleg eru með 400 teljast hlaupár, en önnur aldamótaár ekki. Þannig var 1900 ekki hlaupár en 2000 var það. Bæði hefðu verið hlaupár í gamla stíl.

Gregoríska tímatalið var þó ekki tekið upp á Íslandi fyrr en árið 1700. Var þá skekkjan orðin 11 dagar og voru þeir klipptir úr árinu þannig 28. nóvember kom í stað 17. nóvember. Við þá breytingu var misseristalinu ekki breitt með því að fella úr því þessa 11 daga heldur var því breitt þannig að öllum dagsetningum úr Júlíanska tímatalinu var breitt svo sumardagurinn fyrsti var áfram á sínum stað hvað sem tautaði og raulaði og svo gilti einnig um aukanætur enda endir þeirra og upphaf heyanna mitt sumar og það skipti meira máli hvenær heyjað var heldur en hvenær kirkjan vildi hafa páska eða aðrar kirkjunnar hátíðir.

Heimildir og ýtarlegri lesning
▶︎ Íslenski Almanaksvefurinn, Heyannir
▶︎ Íslenski Almanaksvefurinn, Veturnætur
▶︎ Almanak Háskóla Íslands, Að finna tímamót í íslenska misseristalinu